आज देशभर नाग पञ्चमी मनाइँदै, सर्प पूजा र संरक्षणको सन्देश:
बुटवल, साउन १३ – आज हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले नाग पञ्चमी, सर्पपूजाको एक पवित्र र ऐतिहासिक पर्व, श्रद्धा र भक्तिपूर्वक मनाइरहेका छन्। साउन शुक्ल पञ्चमीका दिन मनाइने यो पर्व सर्पलाई देवता मानेर पूजा गरिन्छ। नाग पञ्चमीले प्रकृति, जीव–जन्तु, र मानवीय आस्थाबीचको गहिरो सम्बन्धलाई उजागर गर्छ।
नाग पञ्चमीसँग सम्बन्धित सबैभन्दा प्रचलित कथा महाभारत कालको सर्पयज्ञसँग सम्बन्धित छ। पाण्डव अर्जुनका नाति राजा परीक्षित एक पटक श्रापको कारण तक्षक नागको डसाइबाट मृत्यु हुन्छ। यस घटनाले उनका छोरा राजा जनमेजयलाई निकै आक्रोशित बनायो। उनले सर्पहरूको सम्पूर्ण विनाशका लागि ‘सर्पसत्र यज्ञ’ सुरु गरे।
सप्ताहौंसम्म चल्ने यस यज्ञमा अनगिन्ती नागहरू होम भइरहेका थिए। त्यही बेला ऋषि आस्तिकले जनमेजयलाई रोके र नाग पनि प्रकृतिको अभिन्न हिस्सा भएको सम्झाए। राजा जनमेजयले यज्ञ रोके। त्यही दिन सम्झनाका रूपमा नाग पञ्चमी मनाउने परम्परा सुरु भयो।
नाग पञ्चमी केवल धार्मिक पर्व मात्र होइन, प्राकृतिक सन्तुलन र संरक्षणको सन्देश दिने अवसर पनि हो। साउन महिनामा वर्षा अत्यधिक हुने भएकाले सर्पहरू आफ्नो बिलबाट बाहिर निस्कन्छन्। खेत, बारी र घर वरिपरि देखा पर्न सक्ने सर्पहरूबाट डर होइन, सम्मानका साथ व्यवहार गर्नु पर्ने सन्देश यो पर्वले दिन्छ।
सर्पहरू जमिनभित्र रहेका कीराहरू खाएर किसानलाई अप्रत्यक्ष फाइदा पुर्याउँछन्। सर्प पृथ्वी, जल र वर्षासँग जोडिएका जीव हुन्, जसले कृषि प्रणालीको सन्तुलनमा भूमिका खेल्छन्।
नाग पञ्चमीका दिन हिन्दूहरूले घरको मूल ढोका, नागथान, तुलसीको मठ, गोठ, कुँवा, इनारजस्ता स्थानहरूमा नागको चित्र बनाई वा टाँसी पूजा गर्छन्। पूजा गर्दा निम्न सामग्री प्रयोग गरिन्छ: दूध, दुबो, अक्षता (अक्षत चामल), गन्ध, धूप, दीप, फूल र माला चडाईन्छ।
सर्पको वासस्थान बिग्रन नदिनका लागि आजको दिन नाङ्गो हातले जमिन खन्नु हुँदैन भन्ने विश्वास छ, अरूको थान वा नागस्थानमा धूप, धजा वा पूजाको सामग्री चढाउनु हुँदैन, प्रत्येक स्थानको आफ्नै देवता र मान्यता हुने भएकाले। झगडा नगर्ने, झूठ नबोल्ने, र अहिंसाको पालना गर्ने दिन पनि मानिन्छ।
नाग पञ्चमीमा विशेषगरी आठ नाग देवतालाई सम्झिन्छ- अनन्त, वासुकी, तक्षक, कर्कोटक, शंख, पद्म, महापद्म, कुलिक यी नागहरू वेद, पुराण र हिन्दू धर्मशास्त्रमा महत्वपूर्ण स्थानमा छन्। शिवको गळामा वासुकी नाग र भगवान विष्णुको शय्या शेषनाग हुनु पनि सर्पको महत्त्व दर्शाउँछ।
आजको दिन केवल सर्पको पूजा मात्रै होइन, प्रकृति र सबै जीवप्रति दया र संरक्षणको भावना जगाउने दिन हो। वन्यजन्तु संरक्षण, जैविक विविधताको रक्षा, र प्राकृतिक सन्तुलनका लागि सर्पजस्ता प्राणीको अस्तित्व आवश्यक छ भन्ने सन्देश नाग पञ्चमीले दिन्छ।
नाग पञ्चमीले हिन्दू धर्मको गहिरो दर्शन, प्रकृतिसँगको सहअस्तित्व, र मानव–जीवबीचको सम्बन्धलाई उजागर गर्छ। यो दिन सर्पको मात्र होइन, हाम्रो भूमिको सुरक्षाको पनि प्रतीक हो।
